HOME‎ > ‎

Historische verhaal van Dido & Aeneas

Waar komt het verhaal van Dido en Aeneas vandaan?
Diederick Sprangers (oktober 2016)

De tekst van de opera, het libretto, is geschreven door de dichter Nahum Tate (een Ier, 1652-1715). Tate heeft het verhaal echter niet zelf gecreëerd; hij heeft het ontleend aan de "Aeneis", een groot heldendicht of epos over Aeneas van de Romeinse dichter Publius Vergilius Maro (70-19 v. Chr.). Aeneas' romance met Dido is maar een klein onderdeel van dit epos, dat tien jaar van omzwervingen en avonturen van Aeneas behandelt. Als je op school Latijn had, kreeg je vroeger nog wel eens delen van de Aeneis of ander werk van Vergilius te vertalen; maar, zoals William tegen me zei: bij dit jonge koor heeft natuurlijk niemand meer zelf Vergilius vertaald.

Er wordt niet aangenomen dat de inhoud van de Aeneis historisch is, maar het uitgangspunt ervan is dat wel: het verhaal begint namelijk in Troje, kort nadat dit verwoest is door de Grieken – en de resten van de stad Troje, aan de huidige Turkse noordwestkust, zijn teruggevonden. De Trojaanse oorlog speelt een grote rol in de Griekse mythologie, maar men gaat ervan uit dat een dergelijke oorlog ook daadwerkelijk plaatsgevonden heeft rond 1184 v. Chr. In die tijd is het leven van Aeneas dus geprojecteerd.

De Griekse dichter Homerus had de slotfase van deze oorlog beschreven in een ander groot epos, de Ilias. Een van de Griekse helden uit de oorlog, Odysseus, zwierf na de oorlog tien jaar over zee voordat hij terugkwam bij zijn Penelope in Griekenland: deze zwerftocht is het onderwerp van de Odyssee, het tweede grote epos van Homerus. Zoals de Grieken hun Ilias en hun Odyssee hadden als de basis van hun cultuur, zo wilden de Romeinen ook een groot epos hebben dat als grondslag van hun cultuur gezien kon worden. Daarom gaf keizer Augustus opdracht aan Vergilius om een dergelijk verhaal te schrijven – en dat werd de Aeneis. Aeneas kreeg na de val van zijn vaderstad Troje – volgens Vergilius – de opdracht mee om ergens ver weg over zee een nieuw Troje te stichten: en dat werd Rome. Daarmee was in de Aeneis meteen ook de rivaliteit tussen de Grieken en de Romeinen 'verklaard': de Romeinen waren als het ware de nieuwe Trojanen, wier cultuur nu die van de Grieken overleefde en naar de kroon stak. Net als Odysseus zwerft ook Aeneas tien jaar over zee voordat hij zijn bestemming bereikt. Hij belandt uiteindelijk in Italië, waar zijn latere afstammelingen Romulus en Remus Rome stichten.

De romance tussen Aeneas en Dido heeft een zware lading. Deze romance is namelijk opgenomen in het verhaal om de (historische) oorlogen tussen Rome en Carthago te verklaren. Carthago (dat vlakbij het huidige Tunis in Tunesië lag) ontpopte zich later als de aartsrivaal van Rome. De beide steden (en rijken) voerden in de derde en tweede eeuw voor Christus de drie zogenaamde Punische oorlogen, waarvan de laatste eindigde in de complete verwoesting van de stad Carthago. Het Carthaagse rijk werd daarna een Romeinse provincie (genaamd Africa). Er is trouwens één figuur uit de Punische oorlogen die we allemaal goed kennen: Hannibal. Hannibal was een Carthaagse veldheer die in de tweede Punische oorlog vanuit Carthago via Spanje de Pyreneeën en de Alpen overstak met zijn leger en met de beroemde olifanten, om Rome in de rug aan te vallen. Hij voerde maar liefst 15 jaar lang oorlog in Italië en bracht Rome bijna op de knieën. Dat bracht de Romeinse senator Cato ertoe om jarenlang elke redevoering die hij hield, ongeacht waar hij het over had, te eindigen met de woorden: "Ceterum censeo Carthaginem esse delendam", "Overigens ben ik van mening dat Carthago verwoest dient te worden."

Wat Vergilius gedaan heeft is dat hij Aeneas eerst verliefd laat worden op koningin Dido van Carthago – zodanig dat Aeneas meent dat hij bij haar zijn bestemming gevonden heeft. Dan grijpt Mercurius in, de boodschapper onder de Romeinse goden, en vertelt Aeneas dat dit zomaar niet kan: hij moet verder, terug de zee op; het nieuwe Troje komt niet hier maar elders te liggen. Aeneas gaat, waarop Dido – die het ook zwaar te pakken  had van deze mooie man – hem vervloekt en zelfmoord pleegt. Met die vervloeking verklaarde Vergilius zogenaamd de onverzoenlijke houding van Carthago, vele eeuwen later, tegenover Rome. Waarschijnlijk is het meer in overeenstemming met de werkelijkheid om te zeggen: zo praatte hij goed dat Rome Carthago met de grond gelijkgemaakt had (wat ruim een eeuw vóór Vergilius' eigen tijd gebeurde). Je vindt dit nog terug in de opera, waar het koor zingt: "Elissa dies tonight, and Carthage flames tomorrow", ofwel "Elissa (een andere naam voor Dido) sterft vanavond en Carthago brandt morgen". Dido sterft in de opera inderdaad; Carthago zien we in de opera niet branden, maar dat gebeurt vele eeuwen later. "Carthago brandt morgen" is dus een toekomstvoorspelling.

Maar Nahum Tate heeft zelf ook een flink aandeel in het verhaal van Dido en Aeneas zoals het in de opera terechtkwam: hij heeft Vergilius niet klakkeloos overgeschreven. Het opvallendste element van zijn hand zijn de tovenares en de twee heksen (niet zo vreemd uit een Ierse ziel, als je het mij vraagt). De geest (Spirit) Mercurius, bij Vergilius een echte god, wordt bij Tate de vermomde tovenares. Maar het jachttafereel, de storm en het romantische schuilen in de grot zijn weer van Vergilius – in dit geval op touw gezet door de jaloerse godin Juno, die de Trojanen de voet dwars wil zetten door hun lot in de war te sturen.

Ook de romance tussen de twee verloopt bij Vergilius heel anders dan in de opera. Aeneas is standvastiger in zijn opdracht, wil Dido weliswaar helpen met het uitbouwen van de stad Carthago, maar is niet zo hopeloos verliefd als zij. Vergilius laat Dido dan ook uitbarsten in razernij als hij vertrekt; voordat ze zelfmoord pleegt (met Aeneas' zwaard nota bene), zegt ze:

"Ik Had zijn lijf aan stukken moeten snijden en
verstrooien over zee (...) 'k Had het vuur tot in
zijn tenten moeten werpen, en zijn vloot doen vlammen (...)

En u, Carthagers! U moet later al wie na hem komen
met haat bestoken en aldus uw eer bewijzen aan
mijn as. Geen liefde, geen verbond mag met ons volk bestaan!

En uit mijn graf zal eenmaal wraak verrijzen: een Carthager
die die Trojaanse kolonisten met zijn vuur en zwaard
doet vluchten, nu of later, op het uur dat macht gaat spreken!

Ik bid om vijandschap van kust tot kust, van zee tot zee,
van leger tot leger; strijd voor hen en al hun zonen." (Vertaling: Marietje d’Hane-Scheltema)

Nu, dat komt dus uit; de "Carthager" is Hannibal. Maar in de opera ontbreekt deze vervloeking, die op het toekomstige Rome gericht is. Daarentegen wordt juist de verwoesting van Carthago voorspeld door de tovenares en het heksenkoor: "Carthago brandt morgen". Dido zelf krijgt van Nahum Tate geen vervloeking in de mond gelegd, maar iets wat eerder een zwanenzang genoemd kan worden:

"Als ik in de aarde ben gelegd,
mogen mijn fouten dan geen onrust veroorzaken,
geen onrust in jouw borst.
Denk aan mij, maar ach, vergeet mijn lot." (Mijn vertaling)

Dat klinkt toch anders. Alle toorn op Aeneas lijkt bijna vergeten als je dit hoort. (Overigens, "jouw" slaat niet op Aeneas maar op Belinda!) En deze woorden zijn op een van de mooiste klassieke melodieën gezet die er is: Dido's klaagzang wordt niet voor niets vaak gezongen op begrafenissen. Tja – de opera werd geschreven in de barok (1689), maar dit (en ook de Cupidootjes met hangende vleugeltjes die hierna komen) vind ik toch uitermate romantisch. Maar daar is dan ook, zoals gezegd, een Ierse ziel aan te pas gekomen.

Nederlandse vertalingen van de Aeneïs:

In boekvorm:
Piet Schrijvers,
https://www.bol.com/nl/p/aeneas/666808413/ (compleet, 678 blz., 1,58 kg!).
Het fragment over Dido en Aeneas is los verkrijgbaar in vertaling van Marietje d’Hane-Scheltema,
https://www.bol.com/nl/p/dido-en-aeneas/666868871/?suggestionType=typedsearch (77 blz., 114 g).

Op internet: A. Rutgers van der Loeff, http://www.koxkollum.nl/vergilius/aeneis1vertRvdL.htm (boek 1) t/m http://www.koxkollum.nl/vergilius/aeneis12vertRvdL.htm (boek 12); Ben Bijnsdorp, http://benbijnsdorp.nl/vergilius.html

Comments